Қазақстан өзендері тым көп пайдаланылады
26 сентября 2023
73
![](https://energyprom.kz/wp-content/uploads/2023/09/shutterstock_427366732-scaled-1.jpg)
Ары қарай осылай жалғаса берсе, су тапшылығы болады
Экологтар Қазақстанның сегіз өзен бассейнінің төртеуінде су жағдайын шиеленіскен деп бағалап отыр. Нұра-Сарысу, Арал-Сырдария, Шу-Талас және Жайық-Каспий бассейндерінің өзендеріндегі антропогендік жүктеме жоғары немесе өте жоғары деп танылады. Орталық, батыс және оңтүстік Қазақстанның су жолдарына адамның әсері қоршаған ортаның ластануына әкеліп соқтырды, ал суды алу мен суды ысырап етудің артуы Түркістан, Қызылорда және Жамбыл облыстарының агроөнеркәсіптік кешені мен өнеркәсібіндегі жаңа жобаларға күмән тудырды.
«Қазіргі антропогендік ластану деңгейі өзендердің, су қоймаларының, көл жүйелерінің деградациясының, ластаушы заттардың, соның ішінде улы заттардың түп шөгінділері мен су организмдерінде жиналуының негізгі себептерінің бірі. Ауыз су көзі ретінде пайдаланылатын нысандардың жер үсті суларының сапасының нашарлауы байқалады», — деп қорытындылады ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің (ЭТРМ) сарапшылары. Министрлік мамандары ҚР су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы аясында өзендердің қазіргі жағдайына баға берді.
Құжатта антропогендік жүктеменің есептеулері қарастырылған. Ол әрбір су бассейнінің ресурстарының жалпы есептік көлемінен су алу үлесі ретінде анықталды. Ең көп жүктеме Нұра-Сарысу алабында екені белгілі болды. Республиканың орталық бөлігіндегі өзен суының 87,5%-ы шаруашылық айналымына толығымен тартылып, өндірістік қажеттіліктерге пайдаланылады. Бұл аумақтың өзендері де экологиялық ластанған деп есептелетінін ескере отырып, бассейнге антропогендік жүктеменің ең жоғары, бесінші санаты берілді.
Арал-Сырдария су алабында су алу Нұра-Сарысу бассейніне қарағанда айтарлықтай аз: 57,2%. Бассейн төртінші жүктеме санатына жатқызылған — өте жоғары. Қызылорда және Түркістан облыстарын сумен қамтамасыз ету мәселесі бұрыннан белгілі және көп жағдайда басқа елдерге тәуелді. Арал-Сырдария өзені бассейнінің 90%-ы Өзбекстан мен Қырғызстаннан келеді. Соңғы 60 жылда бүкіл Орталық Азия аймағының Арал өңірінің су экожүйесі өз көлемінің 27,3%-ын жоғалтты. Шығын 25,7 куб км-дан 7 куб км-ны құрады. Әрине, бұл азаю Қазақстанға әсер етті.
Шу-Талас бассейні де көрші елдерге қатты тәуелді: ағыстың 75%-ы Қырғызстан аумағында қалыптасады. Бұл алаптың өзендерінен суды негізінен суару үшін аламыз. ҚР ЭТРМ мәліметінше, бұл аумақтағы суды пайдаланудың негізгі проблемасы тасымалдау кезінде судың көп шығындалуы.
Есіл бассейні суды алудың салыстырмалы түрде төмен пайызына ие болғандықтан ғана екінші, қалыпты жүктеме санатына жатқызылған: бар болғаны 14,8%. Дегенмен, Астананы қамтитын бассейндік аумақты сумен қамтамасыз ету мәселесі өте күрделі. Қарқынды урбанизация елдің басты қаласын сусыз қалдырды. Мегаполисті сумен қамтамасыз етудің бірден-бір көзі — Астана су қоймасы 500 мың адамды сумен қамтамасыз етуге есептелген, тек елорданың өзінде ресми тұрғындар саны 1,3 млн адамнан асты. Осыдан бес жыл бұрын астаналықтардың су тұтынуы тәулігіне 269 мың текше метрді құраған, ал 2026 жылға қарай 26,4% өсіп, 340 мың текше метрге жетеді.
Дегенмен, елордада ғана емес, бүкіл Қазақстанда тұрмыстық қажеттіліктерге арналған су көлемінің ұлғаюы байқалады. Егер 2020 жылы еліміздегі барлық су қабылдағыштар шамамен 1 куб км пайдаланса, 2022 жылдың соңында бұл көрсеткіш 1,3 куб км-ге дейін өсті. Арнайы коммуналдық қажеттіліктерге арналған судың үлесі төмен: 2020–2022 жылдарға орта есеппен — небәрі 4,3%. Өзен бассейндеріндегі барлық антропогендік пайдаланудың негізгі бөлігі ауыл шаруашылығына (57%) келеді. Абсолютті түрде бұл 24,9 куб км-дан 14,2 куб км. Ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етудің шығыны тым үлкен.
«Орташа алғанда, 2020–2022 жылдар аралығында магистральдық арналар арқылы су тасымалдау кезіндегі ысырап алынған көлемнің 19,8%-ын құрады. Егістіктердегі шаруашылықаралық және шаруашылықішілік арналардағы ысырапты, сондай-ақ ескірген суару әдістерін есепке алғанда бұл көрсеткіш тіпті 40%», — деп хабарлайды ҚР ЭТРМ сайты.
Өкінішке қарай, Қазақстан суды үнемдейтін технологияларды енгізудегі елеулі табыстарымен әлі мақтана алмайды. Мысалы, суармалы сусыз диқандарға мол өнім алу өте қиын болатын оңтүстікте мұндай технологиялар суармалы жерлердің 3%-на ғана енгізілген. Басты мәселе — инвестицияның аздығы.
Өзен жүйелерінің жағдайына үлкен әсер ететін тағы бір антропогендік фактор техногендік фактор. «Қазгидромет» РМК гидромониторингінің мәліметінше, биыл бірінші жартыжылдықта Қазақстандағы 33 өзеннің үшеуі ғана таза деп танылған. Бұл Елек, Ертіс және оның саласы Қара Ертіс. Дегенмен, Ертістің экологиялық тазалығына күмән келтіруге болады. Өнеркәсіптік Өскеменнің аумағы арқылы ағып өтетін Ертіс пен оған құйылатын Үлбі қаланың ірі металлургиялық кәсіпорындарынан ауыр металдар мен улы заттарды алады. Мұны семейлік ғалымдардың биыл жүргізген ғылыми зерттеуінің нәтижесі дәлелдеп отыр. Мұндай лас өзеннің мұндай жақсы нәтижелерге қол жеткізуінің себебі суды қабылдаудың ерекшелігі болуы мүмкін. Мәселе мынада, «Қазгидромет» РМК есеп берулерінде Ертістің жоғары ағысындағы, Қытаймен шекарадағы (Боран ауылы) гидропостта алынады, одан кейін ҚР аумағы арқылы өткеннен кейін Ресеймен шекарадағы мәліметтер алынады. Өскемендегі немесе Семейдегі посттардан дерек жоқ.
Гидропосттар орналасқан қалған 30 су нысанының су сапасының 2–5 санатқа жатады. Арнайы тазартусыз бұл өзендердің суын ішуге болмайды. Осы өзендердің жартысынан көбі (19) экологтар 4-санатқа жатқызады. Олардың суын өнеркәсіпте және ауыл шаруашылығында пайдалануға болады, тек терең тазартылғаннан кейін ғана ауызсу үшін пайдалануға болады. Мұндай лас өзендерге басқалармен қатар Жайық пен Сырдария жатады. Соңғысы мұнай өнімдерімен, фенолдармен және азот қосылыстарымен ластанған Өзбекстаннан ағып келіп жатыр. Қазақстанда бұл лас суға тағы пестицидтер қосылады. Суын ешқандай мақсатта пайдалануға болмайтын ең лас өзендерге Тобыл, Талас, Обаған және Қиғаш жатады. Олардың сулары лай, құрамында тоқтатылған бөлшектер көп.
Су ресурстарын басқару жүйесін дамыту тұжырымдамасы деректер мен проблемаларды айтып қана қоймай, сонымен қатар ықтимал шешімдерді ұсынуды қамтиды. Сонымен, Қазақстан өзендері бассейндерінің экологиялық жағдайын жақсарту үшін ҚР Табиғи ресурстар министрлігінің мамандары біршама капиталды қажет ететін бірнеше жобаларды ұсынып отыр. Тиісті ведомство Бурабай мен Щучье көлдерін, Ертіс, Қиғаш, Нұра, Тобыл және басқаларының арналарын тазартып, Сырдария атырауын қалпына келтіру қажет деп есептейді. Эфемерлік пункттерге шағын өзендерді қалпына келтіру бойынша әдістемелік құрал жасау, шағын ағынды суларды тазарту мен тұйық су нысандарын пайдаланудың ұтымды схемаларын жасау жатады.
Бағдарламаның мақсатты индикаторлары 2026 жылдан бастап лас өзендердегі судың сапасын жақсарту. Рас, министрлік деңгейіндегі өзгерістер тек су сапасының санатын бір деңгейге көтерілсе, жағдайдың қаншалықты жақсаратыны әлі белгісіз. Тұжырымдамаға қоса берілген іс-шаралар жоспары да үкіметтің Солтүстік Арал теңізі бассейнін кеңейту ниетіне қатысты көптеген сұрақтарды жауапсыз қалдырады. Құжатта алты жылдан кейін бұл су қоймасының көлемі 20 куб км-дан 27 куб км-ға көбейетіні айтылған. Бұл ретте 2025 жылдан бастап көрсеткіштер ұлғаюы тиіс. Жобаның техникалық-экономикалық негіздемесі осы жылдың желтоқсан айында шығатынын ғана білеміз. Бұл тақырыпқа кейінірек ораламыз.
Қазақстан су ресурстарына деген көзқарасын өзгертпесе, 2029 жылға қарай тұжырымдама авторлары су тапшылығына байланысты әлеуметтік-экономикалық даму қарқыны бәсеңдеуі мүмкін екенін айтады.
Алдын ала болжам бойынша, алдағы алты жылда Қазақстанның су қоймаларының өзен ағыны азаяды. Мәселен, қазіргі уақытта оның жалпы нақты көлемі 102,3 куб км. 2029 жылға қарай бұл көрсеткіш 2,9%, яғни 99,3 куб км-ға дейін төмендейді. Бұл көршілес елдердің аумақтарынан келетін судың азаюына байланысты болады. Арал-Сырдария бассейнінде жағдай күрт өзгеруі мүмкін, бұл 1,6 куб км-ға жетпей қалуы мүмкін немесе бұл көлемнің 8,6%-ы. Шара қолданылмаса, бұл мәндетті түрде болады. Ертіс және Балқаш-Алакөл бассейндерінде де елеулі шығын болуы мүмкін: тиісінше 1,2 куб км және 0,9 куб км шығындалмақ. Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай және Шу-Талас бассейндері керісінше көбеймек, себебін ҚР Табиғи ресурстар министрлігінің мамандары мұздықтардың еру қарқынының жоғарылауымен түсіндіреді.
Танымал мақалалар
Барлығын көруТеміржолмен жолаушылар тасымалы да, жүк тасымалы да бір жылда 2% өсті
Бір жылдан аз уақытта сектордағы компаниялардың табысы 1,5 триллион теңге 2023 жылдың қаңтар–қарашасында теміржолмен 18,2 млн жолаушы тасымалданды, бұл былтырғыдан Читать далее...
25 декабря 2023
6497
Әлемде жыл сайын 60 миллионнан астам жеңіл автокөлік шығарылады, ал көліктердің жалпы өндірісі 85 миллионнан асады
Көлік шығаратын зауыттар әр елдерде 4 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етіп, ІЖӨ-нің 10%-ын құрайды Толық 2022 жылдың қорытындысы бойынша, Читать далее...
17 января 2024
6272
Қай азық-түлік қатты қымбаттады?
2023 жылғы желтоқсанның соңында ҚР-да азық-түлік бір айда 0,9%, бір жылда 8,5% қымбаттады. Өңірлер бойынша ай сайынғы динамикада азық-түлік ең Читать далее...
23 января 2024
6260
Әлемдік туризм пандемиядан кейін қалпына келеді. Қазақстан шетелдік туристерді қалай көбірек тарта алады?
Дүниежүзілік туристік ұйым әлемдік туризм биыл пандемияға дейінгі деңгейге қайта оралады деп болжайды. Экономиканың басқа секторларына қарағанда локдаун мен геосаяси Читать далее...
15 марта 2024
6225
Балық шаруашылығы стартабы: ҚР-дағы мемлекеттік қолдаудың арқасында бизнестің балық өсіруге деген қызығушылығы күрт артты
Қазақстандағы аквашаруашылық қоры бірнеше жылда 3,4 есе өсті Қазақстанда балық шаруашылығында өндірістік көрсеткіштердің белсенді өсуі байқалады. ҚР СЖРА Ұлттық статистика Читать далее...
11 января 2024
6210
Бидай мен меслин экспорты тоннамен 21% өсті, бірақ ақшалай 3%-дан аз көбейді
2023 жылдың қаңтар–қарашасында Қазақстан 1,7 млрд АҚШ долларына 6,7 млн тонна бидай мен меслин экспорттады. Өсім физикалық түрде 20,6%, ақшалай Читать далее...
26 января 2024
6175
Қазақстанда бір жылда такси қызметі 9% қымбаттады
ТМД елдері арасында ҚР-да такси ең қымбат 2023 жылдың қаңтар–желтоқсанында Қазақстанда такси қызметін ұсынатын компаниялардың табысы бір жылда 17% өсіп, Читать далее...
19 января 2024
6173
Кондитерлік өнімдер 12%, тоқаш және басқа да нан өнімдері 14% қымбаттады
Кей өңірлерде баға айтарлықтай өсті Қазақстандықтар үшін тәттілер өте маңызды. ҚР халқы мереке күндері сауда жасағанда немен бетпе-бет келді? 2023 Читать далее...
12 января 2024
6152
Қазақстан ұнды қай елдерге көбірек экспорттайды?
Елде ұн өндірісі 1% артты 2023 жылғы қаңтар–қазанда ҚР-да дәнді дақылдардан және олардың майда тартылған қоспаларынан 2,7 млн тонна ұн Читать далее...
29 декабря 2023
6140
ҚР-дағы электр энергиясы өндірісінің 6%-ға жуығы жаңартылатын энергия көздеріне тиесілі. Бұл әлі өте аз, бірақ бұрынғыдан жақсырақ
Былтыр жыл соңында ҚР-да электр энергиясын өндіру саласындағы негізгі капиталға салынған инвестиция 451,4 млрд теңгеге жетті, бұл бір жыл бұрынғыдан Читать далее...
29 января 2024
6134
ҚР-да темекі сатылымы бір жылда 69% көбейді
2023 жылғы қаңтар–желтоқсанда темекі өнімдері өндірісі 2022 жылғы сәйкес кезеңдегі 287,9 млрд теңгемен салыстырғанда құндық мәнде 283 млрд теңгені құрады. Читать далее...
30 января 2024
6114
Қазы бір жылда 5%, жая 3% қымбаттады. Жылқы еті өндірісі азайды
Биыл ақпанның соңында жылқы еті бір жылда 4,3% қымбаттады. Атап айтқанда, қазы 4,8%, жая 2,5% қымбаттаған. Жылқы еті ең көп Читать далее...
12 марта 2024
6112
Қарауға болады, бірақ ұстауға болмайды: неге Қазақстанда шетелдік аңшылық туризмі көрсеткіші төмендеп жатыр?
Соңғы бірнеше жылда Қазақстандағы аңшылық өнеркәсібінде алғаш рет өндірістік көрсеткіштердің өсуі байқалды. 2022 жылы саладағы өнімдер мен қызметтердің нақты көлем Читать далее...
18 января 2024
6107
Ақпан айының соңына қарай Қазақстан дамудың жаңа моделіне техникалық түрде көшеді
Әлихан Смайылов үкіметі «Ескі Қазақстанның» төтенше жағдайлар қызметі миссиясын орындады, Олжас Бектенов үкіметі «Жаңа Қазақстанның» даму циклін іске қоспақ. Бұрынғы Читать далее...
13 февраля 2024
6096
ҚР-да көп тұтынылатын алкоголь түрлерінің өндірісі биыл азайды
Биыл қаңтарда алкогольдің ең танымал түрлерінің өндірісі төмендеді. Мәселен, коньяк өндірісі былтырғы қаңтармен салыстырғанда 47,1%, 749,9 мың литрге дейін, сыра Читать далее...
18 марта 2024
6083