ҚР-да өрттен болатын өлім-жітім ТМД бойынша орташа көрсеткіштен айтарлықтай төмен

Қазақстанда жылыту маусымының басталуымен өрт қауіпсіздігі өткір мәселеге айналады. Бұл мәселемен ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі (ТЖМ), әкімдіктер мен өзге де ведомстволар тікелей айналысады, ал қазақстандықтар болса, сақтықты күшейтіп, өз үйлерінің амандығы үшін жауапкершілікті естен шығармауы керек.

Ең алдымен, өрт қауіпсіздігі және жалпы өрт мәселесі, өкінішке қарай, жаһандық құбылыс екенін атап өткен жөн. Мәселен, ДДҰ деректері Қазақстанның көрсеткіштерін басқа посткеңестік мемлекеттермен салыстыруға мүмкіндік береді. ҚР-дағы жағдай айтарлықтай жақсырақ көрінетінін баса айту керек. Ескерте кетейік: барлық елдер бойынша өзекті деректер жоқ, сондықтан біз әр мемлекет үшін қолжетімді соңғы жылдағы көрсеткішті алдық, бұл ретте деректері кем дегенде соңғы он жылдықтан аспайтын елдерді іріктеп алдық.

Қазақстанда түтіннің, оттың және жалынның әсерінен болатын жас ерекшелігіне қарай стандартталған өлім-жітім коэффициенті 2022 жылы 100 мың адамға шаққанда 1,56 жағдайды құрады — бұл ТМД бойынша орташа көрсеткіштен (1,8) айтарлықтай төмен. Көрсетілген елдердің көпшілігіндегі жағдай ҚР-ға қарағанда нашар: Ресейде — 100 мың адамға 1,91, Беларусьте — 5,09, Грузияда — 1,8.

Қазақстан бойынша жаңа деректер болмағандықтан, біз 2023–2025 жылдардағы ұқсас көрсеткіштерді есептеп шығардық. Бірден атап өтейік: әдіснамасы мүлдем бөлек болғандықтан, оларды ДДҰ коэффициенттерімен тікелей салыстыруға келмейді. Біз ҚР ТЖМ-нің қаза тапқандар саны туралы деректерін алып, оны 100 мың адамға шаққандағы көрсеткішпен қайта есептедік. 2023 жылы Қазақстанда өрттен болатын өлім-жітім деңгейі 100 мың адамға 1,9-ды құрады, одан кейін ол 2024 жылы — 1,6-ға дейін, ал 2025 жылы — тіпті 1,5-ке дейін айтарлықтай төмендеді. Бұл деректер елдер арасында тікелей салыстыру жасауға мүмкіндік бермесе де, соңғы жылдары ҚР-да өрт салдарынан болатын өлім-жітімнің айтарлықтай азайғанын айқын көрсетеді.

Басқа көрсеткіштер де жалпы алғанда жақсарған. Дегенмен, бәрін ретімен қарастырайық.

Деректерден бастайық. ҚР ТЖМ ақпараты бойынша, өткен 2025/2026 жылдардағы жылыту маусымында Қазақстанда тұрғын үйлерде барлығы 3,3 мың өрт оқиғасы тіркелген — бұл бір жыл бұрынғымен салыстырғанда бірден 16%-ға аз. Ең жоғары көрсеткіштер Шығыс Қазақстан (340) және Ақмола (325) облыстарында тіркелді.

Жаңа жылыту маусымында бұл оң үрдіс жалғасын тапты. Маусым басталғалы бері өрт саны 12,2%-ға, жарақат алғандар саны — 19%-ға, қаза тапқандар саны — 8,7%-ға қысқарды.

Енді негізгі үрдістерге тоқталайық: өрттің жиілігі неге байланысты, өрт санын азайту үшін қандай жұмыстар атқарылуда және алдағы суық маусымда Қазақстанның жергілікті атқарушы органдарының алдында қандай міндеттер тұр.

Қысқы кезеңдегі өртке қарсы қауіпсіздік мәселесі бірінші кезекте жеке сектор мен пештер немесе дербес қазандықтар орнатылған үйлер үшін өзекті, ал Қазақстанда мұндай үйлер аз емес. Дегенмен, мұнда да өзіндік ерекшеліктер бар, ол туралы кейінірек айтамыз. Әзірге деректерді қарастырайық. ҚР СЖжРА Ұлттық статистика бюросының (ҰСБ) ақпараты бойынша 2024 жылы Қазақстандағы үй шаруашылығының 58,3%-ы орталықтандырылған жылыту жүйесі бар үйлерде тұрған. Отбасылардың тағы төрттен бір бөлігі баспанасын жылыту үшін орталық газбен жабдықтауды немесе газ баллондарын пайдаланған, ал үй шаруашылықтарының 17,3%-ы көмірмен жанатын пеш қолданған. Бұдан бөлек, отбасылардың аз ғана бөлігінде (0,6%) жылу көзі ретінде электр энергиясы қолданылған.

Алайда бұл көрсеткіштер өңірлер бойынша тіркелетін әртүрлі деректердің орташа мәнін ғана береді. Шын мәнінде, Қазақстандағы жағдай әртекті, бұл еліміздің солтүстігі мен шығысындағы газдандырудың әртүрлі деңгейімен, оңтүстіктегі жеке сектордың үлкен үлесімен және басқа да өңірлік ерекшеліктермен байланысты.

Көрнекілік ретінде тұрғын үйді жылыту түрлері тұрғысынан үй шаруашылықтарының құрылымы мүлде бөлек бірнеше облыстың көрсеткіштерін келтірейік. Мәселен, 2024 жылы Ақмола облысында отбасылардың жартысынан көбі (53,5%) пешпен жылытылатын үйлерде тұрған, Абай облысында бұл көрсеткіш 51,5%-ды, ал Солтүстік Қазақстан облысында — 53,5%-ды құрады. Бұл өңірлердегі отбасылардың тағы 46%–48%-ы орталықтан жылытылатын көпқабатты үйлерде тұрған. Оңтүстікте жағдай мүлдем басқаша. Ең алдымен, ол жақта жалпы жылумен жабдықтау жүйесімен жылытылатын пәтерлер мен үйлерде тұратын үй шаруашылықтары аз. Мысалы, Түркістан облысында 2024 жылы мұндай отбасылардың үлесі небәрі 4,8%-ды құраса, 76,4%-ы өздерінің жеке үйлерін газбен жылытқан, ал тағы 19,1%-ы жылыту үшін көмір пештерін пайдаланған.

Тәуекел факторларына қайта оралайық. Бірден атап өткен жөн: пешпен жылытудың болуы, сөзсіз, қауіптің жоғары екенін көрсетеді, бірақ бұл жалғыз немесе ең маңызды фактор емес. Көмір пештері бар үйлерде тұратын отбасылардың үлесі жоғары өңірлерде өрт саны міндетті түрде көп бола бермейді. Мұны үй шаруашылықтарын абаттандыру туралы деректерді ҚР ТЖМ-нің өткен жылыту маусымындағы тұрғын үй секторындағы өрт саны туралы ақпаратымен салыстыру растайды. Мәселен, пешпен жылытылатын үйлерде тұратын отбасылардың үлесі 53,8%-ды құраған Жетісу облысында өткен жылыту маусымында 132 өрт оқиғасы тіркелген. Ал дәл осы кезеңде бұл көрсеткіш небәрі 19%-ды құраған Қарағанды облысында 298 өрт оқиғасы болған.

Жағдайға көптеген факторлар әсер етеді — халық саны да, жеке секторда тұратын отбасылардың үлесі де, жылыту жүйелерінің жағдайы мен профилактикалық іс-шаралардың тиімділігі де.

Маңызды жәйт: ҚР ТЖМ деректері бойынша, тұрғын үй секторындағы әрбір үшінші өрт — 29,6%-ы — пешпен жылытуды орнату және пайдалану кезінде өрт қауіпсіздігі қағидаларын бұзу салдарынан болады. Тұрғын үй-жайлардағы өрттердің басым көпшілігі — 39,2%-ы — электр аспаптарын монтаждау және пайдалану ережелерін бұзу салдарынан орын алады.

Өрт санын азайту бойынша нәтижелерге қол жеткізу үшін ҚР ТЖМ өңірлік бөлімшелері жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп тәуекелге бағдарланған профилактикалық жұмыстар жүргізуде. Қысқы кезеңге дайындық барысында 15 тамыздан бастап барлық өңірлерде «Өрт қауіпсіздігі акциясы» өткізіліп, жеке секторда тұратын 258 мыңнан астам қазақстандыққа нұсқама берілді. Халықтың әлеуметтік осал топтарына жататын отбасылар тұратын 93 мың үй есепке алынды. Олардың 79%-ында өртке қарсы датчиктер орнатылған. Осы аптада өткен Үкімет отырысында ҚР Премьер-министрі Олжас Бектенов әкімдіктерге қаражат тауып, бұл жабдықты қалған аз қамтылған отбасылардың үйлеріне орнатуды тапсырды.

Инспекторлардың профилактикалық аралау қорытындылары жеке үй иелерінің өздері де жылыту жабдықтарын пайдалану мәселесіне әрдайым жауапкершілікпен қарай бермейтінін көрсетеді. Екі ай ішіндегі рейдтер барысында 44 мың ереже бұзушылық анықталып, оның қауіпке себеп болуы мүмкін бөлігі, яғни 18 мыңы жойылды. Қауіп төндіруі мүмкін бұзушылықтардың қатарында пеш жабдықтарының, электр аспаптары мен сымдардың ақаулығы, мұржалардың бітелуі, пайдаланудың нормативтік мерзімі өтіп кеткен газ баллондарын қолдану тіркелді. Бүкіл ел бойынша мұндай баллондардың саны шамамен 350 мыңды құрайды, оларды біртіндеп айналымнан шығарып, ауыстыру қажет. Арнайы осы міндет үшін Көкшетауда өзінің алғашқы өнімін шығара бастаған жаңа газ баллондарын өндіретін зауыт ашылды. Профилактикалық жұмысты күшейту мақсатында 8 қазаннан бастап елімізде «Ата-анаңның үйін тексер» акциясы басталды, ол жеке үйлерде тұратын егде жастағы қазақстандықтарға көмек көрсетуге бағытталған. Жалғызбасты және мүмкіндігі шектеулі азаматтарға атаулы көмек көрсетілуде.

Балалар арасындағы профилактикаға және оларды өрт кезіндегі дұрыс мінез-құлыққа үйретуге ерекше көңіл бөлінеді. Бұл болашаққа бағытталған жұмыс: ашық сабақтар мен түрлі интерактивті шаралар барысында жас қазақстандықтарды ойын түрінде түтіндеуге немесе өртке дүрбелеңсіз әрекет етуге үйретеді. Өткен жылы ҚР-да 7 мыңға жуық практикалық оқу-жаттығу, 13 мың нұсқама, өрт сөндіру бөлімдеріне 1,5 мың экскурсия, ТЖ кезіндегі мінез-құлық ережелері мен алғашқы көмек көрсету бойынша 6 мың іс-шара өтті. Шамамен 30 мың бала түрлі профилактикалық іс-шаралармен қамтылды.

Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың энергетика мен тұрғын үй-коммуналдық сектордың барлық салаларын цифрландыру жөніндегі тапсырмаларын іске асыру мақсатында төтенше жағдайлардың алдын алу саласына цифрлық сервистерді енгізу бойынша жұмыстар басталды. Атап айтқанда, Абай облысында пилоттық режимде «Тұмар 112» мобильді қосымшасы әзірленіп, іске қосылды. Жоба инспекторлардың тұрғын үй секторын аралау, тәуекелдерді анықтау және атаулы профилактика нәтижелерін электрондық түрде тіркеуді қамтиды. Бұл процесті цифрландыру тек деректерді жинақтау және талдау үшін ғана емес, сонымен қатар профилактикалық шаралардың тиімділігін бағалау үшін де қажет. Егер жоба күткендегідей нәтиже берсе, бұл тәжірибе басқа өңірлерге де таратылуы мүмкін.

ҚР ТЖМ сарапшылары атап өткендей, профилактика және ереже бұзушылықтарды анықтаудың өзі ғана тәуекелдерді жоймайды. Өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүдделі мемлекеттік органдардың жүйелі әрі белсенді қатысуын және азаматтардың өздерінің жауапты көзқарасын талап етеді. Жағдай тек әкімдік мамандарының, бейінді ведомстволардың жұмысы мен жеке үй иелерінің жеке мүдделілігі ұштасқанда ғана жақсы жаққа қарай өзгеруі мүмкін. Жабдықтарды, қазандықтарды, пештерді тазалау және бақылау бойынша тұрақты профилактикалық жұмыстарсыз бұл мәселені шешу мүмкін емес.

Болашақта тәуекелдерді барынша азайту үшін билік жаңа үйлер салу кезінде міндетті талаптар енгізуді ұсынып отыр. Атап айтқанда, салынатын жеке тұрғын үйлер дербес түтін хабарлағыштарымен жабдықталуы тиіс, ал көппәтерлі ғимараттарда пайдаланушы ұйымдар мекенжайлық өрт дабылын орнатуды ұйымдастыруға міндетті. Биіктігі 28 метрден (9 қабаттан) асатын көпқабатты үйлерді салу кезінде ҚР ТЖМ қызметкерлері ғимараттарды қабылдауға қатысуы тиіс.