«Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасының орындалуы
6 ноября 2023
20
![](https://energyprom.kz/wp-content/uploads/2023/11/nvidia_share_kt83xzjz2z-min.png)
ҚР-дағы коммуналдық инфрақұрылым мен желілерді жаңартуға азаматтар, мемлекет және салалық кәсіпорындар инвестиция салуда
Халықтың өмір сүру сапасы мен қауіпсіздігінің негізгі элементтерінің бірі коммуналдық қажеттіліктерді уақтылы қамтамасыз ету. Қазақстанда бұл саладағы проблемалар бұрыннан бар және ушыққан. ҚР инженерлік инфрақұрылымы өткен ғасырдың 60–70 жылдарында салынған және оның үштен екісінен астамының тозығы жеткені таңқаларлық емес. Сонымен қатар, қалалар өсіп келеді, халық саны артып келеді, тиісінше, мемлекеттік қызметтерге деген қажеттілік артып келеді, бұл желілерге жүктеменің артуына алып келеді, бұл өз кезегінде тозу деңгейін арттырады.
Айтпақшы, бұл мәселе басқа ТМД елдері мен әлемге де тән. Мәселен, көршілес Ресейде жағдай қиын болғанымен, бізден жақсырақ — онда желілік тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық нысандарының 40%-дан астамын ауыстыру қажет болса, Қырғызстанда жағдай нашар, онда 2020 жылы электр станцияларының тозуы 80% болған.
Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымы жаңартылып, жөнделуі керек, салаға сапалы кадрларды тарту үшін қызметкерлердің жалақысын көтеру керек, иесіз желілерді ретке келтіретін кез келді. Бұл шаралардың барлығы қазақстандықтарға коммуналдық салада сапалы қызмет көрсету үшін қажет. Дәл осы мақсатта елімізде «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы бар, оған сәйкес 2023–2029 жылдары электр, жылу және сумен жабдықтау, сондай-ақ инженерлік желілерді жаңғыртуға және кәріз жүйесі мен тозуды 2029 жылмен салыстырғанда 20%-ға азайтуды қамтамасыз ету үшін ауқымды инвестиция тарту күтілуде.
Ескерту: қолданыстағы бағдарламаның ҚР-да 2009–2015 жылдары жұмыс істеген ұқсас бағдарламадан айырмашылығы, ол тек электр энергиясын өндіру секторынан басқа, барлық инженерлік желілерді желілер арқылы тасымалдауды қамтитындығымен ғана емес. Жаңа тарифтік саясат тұтынушының мүддесін бірінші орынға қояды: атап айтқанда, тиімді бағамен сапалы қызмет көрсету.
Табиғи монополиялар субъектілері тарифтерді белгілеу шеңберінде бүгінгі күні тозу деңгейіне қарай үш санатқа бөлінеді: қызыл (тозу деңгейі 65%–70%-дан жоғары), сары (тозу деңгейі 55%–65%) және жасыл (тозу деңгейі 55%-дан аз).
Желінің тозу деңгейі жоғары қызыл аймақтағы кәсіпорындар үшін басымдық ретінде инвестиция тартылады. Қазір осындай 87 кәсіпорын бар, оның ішінде қосымша инвестицияларды ескере отырып, 76 кәсіпорынға жаңа тарифтер мен инвестициялық бағдарламалар бекітілген (толығырақ және егжей-тегжейлі төмендегі инфографикадан қараңыз).
Сары және жасыл аймақтарда орналасқан кәсіпорындар,а 2023 жылы бекітілген инвестициялық бағдарламалар аясында жөндеу жұмыстары жоспарлы түрде жүргізілуде. Ол кәсіпорын бойынша жұмысшыларының жалақысын көтеруге және иесіз желілер мен құрал-жабдықтарды ұстау шығындарын қоса алғанда, басымдық берілген.
![](http://energyprom-new.jcloud.kz/wp-content/uploads/2023/11/111-22.png)
Нақтырақ айтсақ, биыл 267 млрд теңге инвестиция тарту жоспарланса, оның үштен біріне жуығы қызыл аймақтағы кәсіпорындарды жөндеуге және жаңғыртуға бағытталады. Нәтижесінде, 2024 жылдың өзінде бірқатар кәсіпорындар қызыл аймақтан шығып, тәуекелдердің төмендеуімен сары аймаққа көшеді.
Жалпы, 2023 жылдың екінші тоқсанында бағдарламаны іске асыру аясында ҚР Ұлттық экономика министрлігі қысқа мерзімде биыл 1 шілдеден бастап тарифтер мен инвестициялық бағдарламаларды өзгертуге ТМС-дан 212 өтінімді мақұлдады. Сонымен қатар, электр энергиясын өндіру тарифінің өсуі (27%), кәсіпорын қызметкерлерінің жалақысының өсуі (50%–100%), тауарлық газдың көтерме бағасының өсуі бағаның өсуі (12%) және стратегиялық тауарлардың — көмір, мазут, жағармай және т. б. қосымша факторлар болды.
Нәтижесінде коммуналдық қызмет тарифтерінің өзгеруі тұтынушылар мен кәсіпорындар мүдделерінің теңгерімін ескере отырып, орташа 10%-дан 30%-ға дейін айтарлықтай қалыпты болып шықты. Бұл ауданы 60 шаршы метр екі бөлмелі пәтердің орташа түбіртегіне шамамен 3-4 мың теңге қосымша ауыртпалық.
Сонымен қатар: халықтың әлеуметтік қорғалмаған топтары коммуналдық төлемдер бойынша шығындардың бір бөлігін өтеу арқылы коммуналдық қызметтерді төлеуде әкімдіктердің көмегіне иек арта алады. Айта кетейік, 2022 жылы отбасыларға тұрғын үй көмегін көрсету кезінде шығынның рұқсат етілген шекті деңгейі 10%-ға дейін төмендегенін еске сала кетейік.
![](http://energyprom-new.jcloud.kz/wp-content/uploads/2023/11/221-22.png)
Коммуналдық қызметтер тарифтерінің өзгеруі қалыпты деңгейде сақталады деп күтілген болатын. Бір жағынан, коммуналдық инфрақұрылымды дамыту және қоғамдық игіліктермен қамтамасыз ету – ең алдымен пайда табуға бағытталған емес, әлеуметтік бағыттағы бизнес. Екінші жағынан, жаңа тарифтер тек тұтынушылар есебінен ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік бюджет және монополистердің өз қаражаты есебінен де құрылуда және жасала бермек. Мәселен, биыл жылумен қамтамасыз етуге 130,2 млрд теңгенің 58,7 млрд теңгесі тариф есебінен, бюджет есебінен 68,6 млрд теңгесі, 2,9 млрд теңгесі кәсіпорындардың есебінен салынады делік. Биыл электрмен қамтамасыз етуге 92,2 млрд теңге инвестиция салынуда, оның ішінде тариф есебінен — 88,5 млрд теңге, бюджет есебінен — 3,5 млрд теңге, меншікті қаражат есебінен — 0,2 млрд теңге. Биыл сумен қамтамасыз етуге 29,5 млрд теңге инвестиция салынуда, оның ішінде тариф есебінен — 14,3 млрд теңге, бюджет есебінен — 15 млрд теңге, меншікті қаражат есебінен — 0,2 млрд теңге. Су бұру бойынша көрсеткіштер мынадай: 15,3 млрд теңге күрделі салымның 9,6 млрд теңгесі тариф есебінен, 5,4 млрд теңгесі бюджет есебінен, монополистердің жеке қаражаты есебінен салынған қаражат — 0,3 млрд теңге.
Қазіргі уақытта «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасын жүзеге асыру іске аса бастады. Енді әкімдіктер мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық кәсіпорындары жоспарлы және қосымша жөндеу жұмыстарының уақтылы және сапалы орындалуын қамтамасыз етіп, алдағы жылдарда желілердің тозуын азайту үшін құжаттама дайындауы керек.
Жалпы, бүгінде республикада инженерлік инфрақұрылымды дамыту мәселелері алдыңғы қатарға шығып отыр. Дәл осы сектордың өсуі экономиканың барлық басқа салаларын, соның ішінде құрылыс пен өнеркәсіпті дамытудан асып түсуі керек екенін анық түсіну керек, өйткені кез келген жаңа нысан, мейлі ол тұрғын үй кешені немесе зауыт болсын, қажетті инфрақұрылыммен, инженерлік желілермен және энергия және сумен жабдықтау қуаттарымен қамтамасыз етілмесе, ешқашан пайдалануға берілмейді. Шын мәнінде, мемлекеттің болашағы мен қазақстандықтардың кейінгі ұрпақтарының әл-ауқаты инженерлік инфрақұрылымның жағдайы мен қуаттылығына тікелей байланысты.
Мемлекет өз тарапынан барлық қажетті шараларды қабылдады: олар ТМС-ны қаржыландыруды қамтамасыз етті, заңға тиісті өзгерістер енгізді, жөндеу жұмыстарын ұлғайту және жалақыны өсіру мүмкіндігін ашты. Ендігі жерде берілген мүмкіндіктерді дер кезінде пайдалану монополиялардың өздеріне байланысты.
Әзірге ТМС жұмысында белгілі бір сұрақтар мен шағымдар туындады. Айталық, 2021 жылы бақылаушы орган — ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу комитеті 2020 жылға арналған инвестициялық бағдарлама іс-шаралары мен тарифтік сметаларды іске асыру туралы ТМС есептерін қарады, орындалмағаны анықталды. ТМС міндеттемелерін орындау және нәтижелер бойынша жалпы сомасы шамамен 13,3 млрд теңгеге 300-ден астам ТМС-ге уақытша өтемдік тарифтер (УӨТ) бекітілді. 2022 жылы 2021 жылдың қорытындысы бойынша УӨТ мақұлданған ТМС қазірдің өзінде 336 болып, сомасы 14,1 млрд теңгені құрады. Яғни, монополиялық тәртіп бұзушылар көбейді. Қазіргі уақытта 2022 жылға арналған есептер қарастырылуда және бүгінгі күні УӨТ жалпы сомасы 5,6 млрд теңгеге 296 ТМС үшін мақұлданды. Жұмыс жалғасуда.
Бастапқы тақырыпқа қайта оралайық. ҚР ҰЭМ ТМРК жыл сайын инвестициялық бағдарламалар мен тарифтік сметалардың ТМС шараларының орындалуына талдау жасайды. Егер монополист белгілі бір міндеттемелерді орындамаса, мысалы, модернизациялау және дамыту бойынша тарифті алған кезде өзі қабылдаған немесе қандай да бір негізсіз кіріс алса, бұл комитет тарапынан УӨТ енгізуге әкеп соғады — осылайша тарифтері уақытша төмендетілген тұтынушыларға қаражат қайтарылады. ҚР ҰЭМ ТМРК азаматтардың құқықтарын осылай қорғайды.
Танымал мақалалар
Барлығын көруТеміржолмен жолаушылар тасымалы да, жүк тасымалы да бір жылда 2% өсті
Бір жылдан аз уақытта сектордағы компаниялардың табысы 1,5 триллион теңге 2023 жылдың қаңтар–қарашасында теміржолмен 18,2 млн жолаушы тасымалданды, бұл былтырғыдан Читать далее...
25 декабря 2023
6497
Әлемде жыл сайын 60 миллионнан астам жеңіл автокөлік шығарылады, ал көліктердің жалпы өндірісі 85 миллионнан асады
Көлік шығаратын зауыттар әр елдерде 4 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етіп, ІЖӨ-нің 10%-ын құрайды Толық 2022 жылдың қорытындысы бойынша, Читать далее...
17 января 2024
6272
Қай азық-түлік қатты қымбаттады?
2023 жылғы желтоқсанның соңында ҚР-да азық-түлік бір айда 0,9%, бір жылда 8,5% қымбаттады. Өңірлер бойынша ай сайынғы динамикада азық-түлік ең Читать далее...
23 января 2024
6260
Әлемдік туризм пандемиядан кейін қалпына келеді. Қазақстан шетелдік туристерді қалай көбірек тарта алады?
Дүниежүзілік туристік ұйым әлемдік туризм биыл пандемияға дейінгі деңгейге қайта оралады деп болжайды. Экономиканың басқа секторларына қарағанда локдаун мен геосаяси Читать далее...
15 марта 2024
6225
Балық шаруашылығы стартабы: ҚР-дағы мемлекеттік қолдаудың арқасында бизнестің балық өсіруге деген қызығушылығы күрт артты
Қазақстандағы аквашаруашылық қоры бірнеше жылда 3,4 есе өсті Қазақстанда балық шаруашылығында өндірістік көрсеткіштердің белсенді өсуі байқалады. ҚР СЖРА Ұлттық статистика Читать далее...
11 января 2024
6210
Бидай мен меслин экспорты тоннамен 21% өсті, бірақ ақшалай 3%-дан аз көбейді
2023 жылдың қаңтар–қарашасында Қазақстан 1,7 млрд АҚШ долларына 6,7 млн тонна бидай мен меслин экспорттады. Өсім физикалық түрде 20,6%, ақшалай Читать далее...
26 января 2024
6175
Қазақстанда бір жылда такси қызметі 9% қымбаттады
ТМД елдері арасында ҚР-да такси ең қымбат 2023 жылдың қаңтар–желтоқсанында Қазақстанда такси қызметін ұсынатын компаниялардың табысы бір жылда 17% өсіп, Читать далее...
19 января 2024
6173
Кондитерлік өнімдер 12%, тоқаш және басқа да нан өнімдері 14% қымбаттады
Кей өңірлерде баға айтарлықтай өсті Қазақстандықтар үшін тәттілер өте маңызды. ҚР халқы мереке күндері сауда жасағанда немен бетпе-бет келді? 2023 Читать далее...
12 января 2024
6152
Қазақстан ұнды қай елдерге көбірек экспорттайды?
Елде ұн өндірісі 1% артты 2023 жылғы қаңтар–қазанда ҚР-да дәнді дақылдардан және олардың майда тартылған қоспаларынан 2,7 млн тонна ұн Читать далее...
29 декабря 2023
6140
ҚР-дағы электр энергиясы өндірісінің 6%-ға жуығы жаңартылатын энергия көздеріне тиесілі. Бұл әлі өте аз, бірақ бұрынғыдан жақсырақ
Былтыр жыл соңында ҚР-да электр энергиясын өндіру саласындағы негізгі капиталға салынған инвестиция 451,4 млрд теңгеге жетті, бұл бір жыл бұрынғыдан Читать далее...
29 января 2024
6134
ҚР-да темекі сатылымы бір жылда 69% көбейді
2023 жылғы қаңтар–желтоқсанда темекі өнімдері өндірісі 2022 жылғы сәйкес кезеңдегі 287,9 млрд теңгемен салыстырғанда құндық мәнде 283 млрд теңгені құрады. Читать далее...
30 января 2024
6114
Қазы бір жылда 5%, жая 3% қымбаттады. Жылқы еті өндірісі азайды
Биыл ақпанның соңында жылқы еті бір жылда 4,3% қымбаттады. Атап айтқанда, қазы 4,8%, жая 2,5% қымбаттаған. Жылқы еті ең көп Читать далее...
12 марта 2024
6112
Қарауға болады, бірақ ұстауға болмайды: неге Қазақстанда шетелдік аңшылық туризмі көрсеткіші төмендеп жатыр?
Соңғы бірнеше жылда Қазақстандағы аңшылық өнеркәсібінде алғаш рет өндірістік көрсеткіштердің өсуі байқалды. 2022 жылы саладағы өнімдер мен қызметтердің нақты көлем Читать далее...
18 января 2024
6107
Ақпан айының соңына қарай Қазақстан дамудың жаңа моделіне техникалық түрде көшеді
Әлихан Смайылов үкіметі «Ескі Қазақстанның» төтенше жағдайлар қызметі миссиясын орындады, Олжас Бектенов үкіметі «Жаңа Қазақстанның» даму циклін іске қоспақ. Бұрынғы Читать далее...
13 февраля 2024
6096
ҚР-да көп тұтынылатын алкоголь түрлерінің өндірісі биыл азайды
Биыл қаңтарда алкогольдің ең танымал түрлерінің өндірісі төмендеді. Мәселен, коньяк өндірісі былтырғы қаңтармен салыстырғанда 47,1%, 749,9 мың литрге дейін, сыра Читать далее...
18 марта 2024
6083