Істің моральдық жағын есепке алмағанның өзінде, ҚР-да киіктердің етін өнеркәсіптік өңдеудің нақты мүмкіндігі шешілмеген мәселе болып отыр
22 июля 2022
11
Істің моральдық жағын есепке алмағанның өзінде, ҚР-да киіктердің етін өнеркәсіптік өңдеудің нақты мүмкіндігі шешілмеген мәселе болып отыр
Бәрін бірдей қуанта қоймаған, ал көпшілігінің тек пайда табуға құлшынысын туғызған киік популяциясының өсуі туралы мәселені бірнеше мәрте жазған болатынбыз. Ағымдағы айда елордада «Киіктер популяциясының санын басқару» атты дөңгелек үстел өтті, онда ҚР Экология министрлігі Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің төрағасы Нұрлан Қылышбаев киіктердің саны реттелетінін хабарлады. Зоология институтының биологиялық негіздемесіне сілтеме жасай отырып, билік 15 қыркүйектен 30 қарашаға дейін киіктердің оралдық популяциясының 10%-ын (оның ішінде ересек мүйізді текелер — 5%, ересек аналықтар — 47,5%, екі жыныстағы биылғы төл — 47,5%) және бетпақдала популяциясының 2,5%-ын (оның ішінде ересек текелер — 5%, ересек аналықтар — 47,5%, биылғы төл — 47,5%) жоюды ұсынды.
Алайда, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Экология, геология және табиғи ресурстар министрі Серікқали Брекешевті киіктердің популяциясын реттеу жөніндегі тиімсіз қызметі үшін сынға алып, геология және биоалуантүрлілік саласындағы сапасыз жұмысы үшін сөгіс жариялағаннан кейін бейінді ведомствоның сайтында Экология министрлігінің киіктердің популяциясын реттеуге қатысты ғылыми ұйымдардың, мүдделі мемлекеттік органдардың, сондай-ақ аңшылардың қоғамдық бірлестіктері қауымдастықтарының қатысуымен киіктердің популяциясын басқарудың жаңа тәсілдерді қарау мәселесі бойынша кеңес өткізгені туралы жаңалық пайда болды. Зоология институты мен ҚР биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығының өкілдері бұл жолы әр популяцияның оңтайлы санын анықтау, тиімді мониторинг және тұрақты басқару үшін ҚР киік популяциясы ареалындағы экожүйелерге терең ғылыми зерттеулер мен кешенді бағалау жүргізу қажеттілігі туралы айтты. Президенттің араласуынан кейін, «күтпеген жерден» осы киік түрін арнайы қорғауды жалғастыра отырып, киік популяциясының барынша көлемін сақтау орынды екендігі белгілі болды.
Экологтардың пікірінше, мәселе популяцияның өсуі емес, көші-қон жолдары жабылып, киіктердің мекендейтін жерлерінің бос болмауы екендігі, сондай-ақ бұл жағдайда киіктерді атумен проблеманы шешу мүмкін еместігі туралы айтпаймыз. Өнеркәсіп, қуаттылық және атуға ұсынылатын киіктердің 10%–12%-ын тиімді пайдалану мүмкіндігі туралы айталық.
Алдымен түсіндірейік: киіктің Орал популяциясын алу орны — Батыс Қазақстан облысы және оған атуға ұсынылатын киіктердің басым бөлігі тиесілі. Негізгі сұрақ туындайды: одан кейін ұшаны қайда жібереді?
Нақтылайық: шамамен 120–150 мың ұша туралы айтылып отыр, оларды сақтау және тауарлық өнімге қайта өңдеу қажет. Бір киіктің сойыс салмағы 14–17 кг құрайды, яғни алынған киік басынан өнімнің тауарлық шығымы халықаралық табиғат қорғау ұйымдарының ұсынымдарына сәйкес күйлеу басталғанға дейін 1–1,5 айды құрайтын (яғни қазан-қараша) алу маусымында 1,7–2,6 мың тонна деңгейінде күтіледі.
Бұл ретте, егер Ақмола және Қостанай облыстарында (киіктің Бетпақдала популяциясы мекендейтін жерлерде) 2021 жылдың қорытындысы бойынша қуаты тиісінше 16,5 мың және 22,2 мың тонна болса, ІҚМ, ұсақ мал, шошқа және жылқы тұқымдас жануарлардың жас және тоңазытылған етін өңдеу бойынша орташа жылдық қуатын пайдалану тиісінше 27,6%-ды және 32,2%-ды құраса, БҚО-дағы жағдай басқаша. Ағымдағы жылдың басындағы бар болғаны 16,8 мың тонна қуат кезінде мұндағы орташа жылдық қуаттардың жүктемесі бірден 98,5%-ды құрады. Мұндай жағдайда қысқа мерзімде келетін еттің үлкен көлемін жедел өңдеу бұл аймақта мүмкін емес.
Оған қоса, БҚО-да мұздатылған немесе консервіленген ет пен қосымша өнімдерді, сондай-ақ ет және ет-өсімдік консервілерін өндіру бойынша қуаттар толығымен, барлығы 100%-ға жүктелген. Яғни, онда қосымша өндіріс туралы сөз болуы мүмкін емес.
Тағы бір қызықты сәт: егер киіктің еті мен қосымша өнімдерін айтпағанның өзінде, мысалы, тері туралы мәселе туындайды. Бұл жерде біз БҚО-да ірі қара малдың немесе жылқы тұқымдас жануарлардың жүнін, терісін және былғарысын өңдеу бойынша қуаттардың жоқ екенін көреміз (Қостанай және Ақмола облыстарында да мұндай өндірістер жоқ).
БҚО-да шұжық өндірісімен жағдай керісінше: мұндағы қуат тек 3,1%-ға (ал бір жыл бұрын — тек 1,8%-ға ғана) пайдаланылады. Шамасы, олар бос тоқтап тұр және олардың жұмыс жағдайында тұрғаны анық емес. Жалпы, ҚР бойынша шұжық өндірісімен жағдай онша мәз емес: сегментте импорт басым екендігі туралы біз де бірнеше рет жазған болатынбыз. Бұл жағдайда киіктердің етінен жасалған шұжықтардың үлкен көлеміне (жалпы қандай болса да) үміттену негізсіз оптимистік болар еді.
Тағы бір жағдай: Батыс Қазақстан облысының негізгі өңдеу қуаттары тікелей Орал қаласында орналасқан. Киіктерді өнеркәсіптік ауқымда алудың нақты аудандары 300–500 км қашықтықта орналасқанын, ал оңтайлы алу мерзімдері уақыт бойынша қатаң шектелгенін ескере отырып, орынды сұрақтар туындайды: ұйымдастырылған сою, ветеринариялық бақылау және етті кейіннен қайта өңдеу орындарына тасымалдау үшін дайындау қандай алаңдарда жүзеге асырылады және бұл қайта өңдеу жалпы қай жерде жүргізіледі? Ет пен ет өнімдерін тасымалдау және сақтау сияқты логистика проблемалары мал шаруашылығы мен тамақ өнеркәсібінің дамуына айтарлықтай кедергі келтіретіні де жаңалық емес.
Жалпы, ҚР бойынша ет өңдеу қуаты көптеген сегменттерде өспегенін айтпағанда, айтарлықтай қысқаруда. Осылайша, 2021 жылдың соңына қарай ІҚМ жас және тоңазытылған тағамдық қосымша өнімдерін қайта өңдеу бойынша қуаттылықтың үштен екіге, мұздатылған ет және қосымша өнімдерді шығару бойынша 5,2%-ға күрт төмендеді. Қылшығы жұлынған жүн шығару қуаты айтарлықтай оң көрсеткішке (жылына 5,4%-ға) ие, бірақ БҚО-да негізінде олар жоқ.
Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Ауыл шаруашылығы министрлігімен, Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігімен, сондай-ақ жергілікті бизнес-қауымдастықпен келісілген кешенді өңдеу бойынша қандай іс-шараларды пысықтап жатқаны әзірге белгісіз. Киіктен алынатын ет пен өнімдердің түпкілікті тұтынушысы кім болатыны және бұл өнім ақыр соңында қазақстандықтарға жететіні-жетпейтіні белгісіз. Сонымен, киіктердің терісін, мүйізін және басқа да ілеспе өнімдерді қалай, қайда және қандай кәсіпорындарда өңдеу және пайдалану жоспарланғаны да белгісіз.
Экология министрлігі ақыры қандай да бір дұрыс қадамдар жасап, бұл жұмысқа барлық жауапты министрліктер мен жұртшылықты тарту арқылы, мысалы, Қоныс аударатын түрлер жөніндегі Конвенция (ҚТК) Хатшылығы үшін Киікті сақтау жөніндегі Альянс дайындаған «Ақбөкенді орнықты пайдалану: шолу және мүмкіншіліктер» есебіндегі сияқты халықаралық ұсынымдар негізінде қазақ киігінің ресурсын басқару жөніндегі Жол картасын әзірлейді деп үміттенеміз.
Танымал мақалалар
Барлығын көруТеміржолмен жолаушылар тасымалы да, жүк тасымалы да бір жылда 2% өсті
Бір жылдан аз уақытта сектордағы компаниялардың табысы 1,5 триллион теңге 2023 жылдың қаңтар–қарашасында теміржолмен 18,2 млн жолаушы тасымалданды, бұл былтырғыдан Читать далее...
25 декабря 2023
6497
Әлемде жыл сайын 60 миллионнан астам жеңіл автокөлік шығарылады, ал көліктердің жалпы өндірісі 85 миллионнан асады
Көлік шығаратын зауыттар әр елдерде 4 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етіп, ІЖӨ-нің 10%-ын құрайды Толық 2022 жылдың қорытындысы бойынша, Читать далее...
17 января 2024
6272
Қай азық-түлік қатты қымбаттады?
2023 жылғы желтоқсанның соңында ҚР-да азық-түлік бір айда 0,9%, бір жылда 8,5% қымбаттады. Өңірлер бойынша ай сайынғы динамикада азық-түлік ең Читать далее...
23 января 2024
6260
Әлемдік туризм пандемиядан кейін қалпына келеді. Қазақстан шетелдік туристерді қалай көбірек тарта алады?
Дүниежүзілік туристік ұйым әлемдік туризм биыл пандемияға дейінгі деңгейге қайта оралады деп болжайды. Экономиканың басқа секторларына қарағанда локдаун мен геосаяси Читать далее...
15 марта 2024
6225
Балық шаруашылығы стартабы: ҚР-дағы мемлекеттік қолдаудың арқасында бизнестің балық өсіруге деген қызығушылығы күрт артты
Қазақстандағы аквашаруашылық қоры бірнеше жылда 3,4 есе өсті Қазақстанда балық шаруашылығында өндірістік көрсеткіштердің белсенді өсуі байқалады. ҚР СЖРА Ұлттық статистика Читать далее...
11 января 2024
6210
Бидай мен меслин экспорты тоннамен 21% өсті, бірақ ақшалай 3%-дан аз көбейді
2023 жылдың қаңтар–қарашасында Қазақстан 1,7 млрд АҚШ долларына 6,7 млн тонна бидай мен меслин экспорттады. Өсім физикалық түрде 20,6%, ақшалай Читать далее...
26 января 2024
6175
Қазақстанда бір жылда такси қызметі 9% қымбаттады
ТМД елдері арасында ҚР-да такси ең қымбат 2023 жылдың қаңтар–желтоқсанында Қазақстанда такси қызметін ұсынатын компаниялардың табысы бір жылда 17% өсіп, Читать далее...
19 января 2024
6173
Кондитерлік өнімдер 12%, тоқаш және басқа да нан өнімдері 14% қымбаттады
Кей өңірлерде баға айтарлықтай өсті Қазақстандықтар үшін тәттілер өте маңызды. ҚР халқы мереке күндері сауда жасағанда немен бетпе-бет келді? 2023 Читать далее...
12 января 2024
6152
Қазақстан ұнды қай елдерге көбірек экспорттайды?
Елде ұн өндірісі 1% артты 2023 жылғы қаңтар–қазанда ҚР-да дәнді дақылдардан және олардың майда тартылған қоспаларынан 2,7 млн тонна ұн Читать далее...
29 декабря 2023
6140
ҚР-дағы электр энергиясы өндірісінің 6%-ға жуығы жаңартылатын энергия көздеріне тиесілі. Бұл әлі өте аз, бірақ бұрынғыдан жақсырақ
Былтыр жыл соңында ҚР-да электр энергиясын өндіру саласындағы негізгі капиталға салынған инвестиция 451,4 млрд теңгеге жетті, бұл бір жыл бұрынғыдан Читать далее...
29 января 2024
6134
ҚР-да темекі сатылымы бір жылда 69% көбейді
2023 жылғы қаңтар–желтоқсанда темекі өнімдері өндірісі 2022 жылғы сәйкес кезеңдегі 287,9 млрд теңгемен салыстырғанда құндық мәнде 283 млрд теңгені құрады. Читать далее...
30 января 2024
6114
Қазы бір жылда 5%, жая 3% қымбаттады. Жылқы еті өндірісі азайды
Биыл ақпанның соңында жылқы еті бір жылда 4,3% қымбаттады. Атап айтқанда, қазы 4,8%, жая 2,5% қымбаттаған. Жылқы еті ең көп Читать далее...
12 марта 2024
6112
Қарауға болады, бірақ ұстауға болмайды: неге Қазақстанда шетелдік аңшылық туризмі көрсеткіші төмендеп жатыр?
Соңғы бірнеше жылда Қазақстандағы аңшылық өнеркәсібінде алғаш рет өндірістік көрсеткіштердің өсуі байқалды. 2022 жылы саладағы өнімдер мен қызметтердің нақты көлем Читать далее...
18 января 2024
6107
Ақпан айының соңына қарай Қазақстан дамудың жаңа моделіне техникалық түрде көшеді
Әлихан Смайылов үкіметі «Ескі Қазақстанның» төтенше жағдайлар қызметі миссиясын орындады, Олжас Бектенов үкіметі «Жаңа Қазақстанның» даму циклін іске қоспақ. Бұрынғы Читать далее...
13 февраля 2024
6096
ҚР-да көп тұтынылатын алкоголь түрлерінің өндірісі биыл азайды
Биыл қаңтарда алкогольдің ең танымал түрлерінің өндірісі төмендеді. Мәселен, коньяк өндірісі былтырғы қаңтармен салыстырғанда 47,1%, 749,9 мың литрге дейін, сыра Читать далее...
18 марта 2024
6083