Жыл сайын нашақорларды алмастыру терапиясы бағдарламасына 300 шақты адам қатысады
29 сентября 2023
38
![](https://energyprom.kz/wp-content/uploads/2023/09/excel_xzbkm7mcde-min.png)
Жыл сайын нашақорларды алмастыру терапиясы бағдарламасына 300 шақты адам қатысады
Тәуелсіз онлайн платформалардың бірінде Қазақстандағы метадон бағдарламасының ұзартылуына қарсы петиция жүріп жатыр. Оның авторы, заңгер Әлия Әбдинованың жазуынша, 2008 жылдан қазіргі уақытқа дейін нашақорларды алмастыру терапиясында қолданылатын синтетикалық метадонды сатып алуға ақшаны Қазақстанға ЖИТС, туберкулез және безгекпен күресу жөніндегі жаһандық қор (ЖҚ) берген. Ал 2024 жылдан бастап бұл дәрі бюджет ақшасына сатып алынады. Петиция авторы қаржылық мәселемен қатар, бұл пилоттық жобаның тиімділігіне күмән келтіреді. Шынында да героинге тәуелділерді басқа есірткілер арқылы емдеуге болады ма? Бұл сұрақты басқа да скептиктер — парламент депутаттары, Ішкі істер министрлігінің сарапшылары бір емес, бірнеше рет қойды. Energyprom.kz редакциясы да осы сұраққа жауап іздеді.
Жаһандық қордың сайтындағы ақпаратқа сүйенсек, 2008–2022 жылдар аралығында Қазақстан қордан 177 млн АҚШ доллары көлемінде гранттық қаржыландыру алуға құжаттарға қол қойған, оның 172 млн АҚШ доллары төленген. Бұл гранттарды халықаралық ұйым екі бағыт бойынша — туберкулезді емдеуді қолдау бағдарламаларына (107,2 млн АҚШ доллары) және АИТВ жұқтырған адамдарға көмек көрсету жобаларына (69,8 млн АҚШ доллары) бөлек бөлді. Екінші бағыт бірден бірнеше бағдарламаны қамтиды: емдеуге көмек көрсету, тестілеу, АИТВ жұқтырған адамдардың стигманы жеңуі және АИТВ қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз ету. Соңғы салаға метадонмен опиоидты алмастыру терапиясы (ОАТ) бағдарламасы кіреді. Сайтта бар құжаттардан Жаһандық қордың осы препаратты сатып алуға арнайы қанша ақша жұмсағанын анықтау мүмкін емес. Метадон бағдарламасының екі қаржыландыру көзі болғаны белгілі: дәрі-дәрмекті сатып алуды қор қамтамасыз етті, ал оның материалдық-техникалық қамтамасыз етілуіне, сақталуына, ОАТ кабинеттерін жайластыруға, сондай-ақ олардың жалақысына ҚР Денсаулық сақтау министрлігі қызметкерлері жауапты болды.
Үкімет пен ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің ресми сайттарында 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап метадон бағдарламасын қаржыландыру толығымен бюджет есебінен жабылатынын түсіндіретін материалдар жоқ. Дегенмен, біз бұл деректі Жаһандық қор мен Еуразиялық зиянды азайту қауымдастығының (ЕЗАҚ) гранттық құжаттарынан, есептерінен, бағдарламаларынан таптық. Қазақстан бірнеше жыл бұрын халықаралық гранттар алу туралы келісімдерге қол қою кезінде метадон бағдарламасын кезең-кезеңімен мемлекеттік қаржыландыруға көшіруге міндеттенгені белгілі болды. Өту уақыты 2024 жыл. Метадонды сатып алуға қажетті ішкі қаржыландыру көлемі жылына 146,6 мың АҚШ долларын (ҚР Ұлттық Банкінің 26 қыркүйектегі бағамы бойынша 69,5 млн теңге) құрайды. Айтпақшы, метадонды азаматтарға тегін дәрілер тізіміне енгізу бойынша дайындық жұмыстары басталып кетті: синтетикалық есірткі қазақстандық ұлттық дәрілік формулярға енгізілген.
Жаһандық қордың мәліметінше, ҚР-да жылына орта есеппен 300 шақты адам метадон бағдарламасына қатысады. Жобаның ең басында небәрі 49 қатысушы болса, биыл сәуір айының аяғында — 399 болған. Халықаралық ұйымдар сарапшыларының сараптамалық қорытындыларына қарағанда, Қазақстанда метадон қабылдағандардың саны өте аз. Бағдарлама авторларының пікірінше, АИТВ-инфекциясын жұқтырған нашақорлардың зиянын азайту, оларды әлеуметтендіру және декриминализациялау тиімділігіне қол жеткізу үшін есірткі тұтынушылардың 20%–40% алмастырушы терапияға қатысқаны жөн. Біздің елімізде нашақорлардың ықтимал болжамды саны 79,9 мың адамды құрайтынын ескере отырып (ҚР Қазақ тері және жұқпалы аурулар ғылыми орталығының мәліметі) метадонмен емделгендердің үлесі өте аз: 1%-дан төмен. Жобаға қатысушылардың санына қатысты халықаралық ҮЕҰ сарапшыларының ұсыныстары — жыл сайын 1,1 мың адам.
Қазір бағдарлама еліміздің 12 өңірінде жұмыс істейді, 16 ОАТ кеңсесі мегаполистер мен ірі облыс орталықтарында жұмыс істейді. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінен «ҚазАқпарат» ХАА-ның сұрауы бойынша алынған ақпаратына сәйкес, метадон бағдарламасы қолданылған 15 жыл ішінде одан 1594 қазақстандық өткен. Жобаға қатысушылардың орташа болу ұзақтығы екі жыл. Метадон алатын нашақорлардың орташа жасы — 43 жас.
Қазақстандағы АИТВ-инфекциясының жалпы таралу қарқынына немесе нашақорларды қылмыстық жауапкершілікке тартуға қарап, бағдарламаның әсерін бағалау өте қиын. Жалпы суретке әртүрлі факторлар әсер етеді. Мысалы, қылмыс деңгейін алайық. ҚР Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің (БП ҚС АЕК) мәліметінше, соңғы бірнеше жылда Қазақстанда есірткіге масайып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар саны 2,5 есе азайған. Егер 2017 жылдың соңында 2 мыңнан сәл астам оқиға тіркелсе, 2020 жылдың соңында небәрі 813. Бұл нәтижеге құқық қорғау органдарының жұмысы үлкен әсер етті: есірткінің заңсыз айналымының төмендеуі қисынды түрде есірткі қылмыстарының (заңсыз айналымы, есірткі өндіру және т. б.) азаюына әкелді. Неліктен бұл жағдайда метадон бағдарламасының бұлыңғыр әсеріне назар аударамыз? Бағдарламаға қатысушылардың барлығы 100% (1,5 мың адам) толық сауығып, заңға қайшы іс істемесе де, құқық бұзушылық жасауы мүмкін тағы 78,4 мыңға жуық есірткі тұтынушылары қалады.
ВИЧ-инфекциясының таралу жағдайы да екіұшты. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Қазақ тері және жұқпалы аурулар ғылыми орталығының мәліметінше, елімізде ВИЧ індеті өршіп тұр. Былтыр бұл вируспен ауыру 100 мың тұрғынға шаққанда 18,1-ден 20,3 жағдайға дейін өсті. Жаңа науқастардың саны 2021 жылмен салыстырғанда 11,8% өсті. Сонымен қатар, парентеральды (соның ішінде инъекциялық) берілу жолы, мысалы, 2011 жылға дейін болғандай, енді негізгі емес. Қазір 62,9% жағдайда вирус қорғалмаған гетеросексуалдық жыныстық қатынас арқылы беріледі.
Метадон бағдарламасын бағалау үшін Еуразиялық зиянды азайту қауымдастығы (ЕЗАҚ) 2021 жылы жариялаған деректер қызығушылық тудырады. Жалпы, Қазақстанның метадон бағдарламасы бойынша өз міндеттемелерін орындаудағы ілгерілеуі орташа деп бағаланды. Ұпайлар төмендетілді, себебі нашақорлар қоғамдастығын алмастыру терапиясымен қамту төмен болып қалуда және барлық өңірде ОАТ клиникалары жоқ.
«2016–2020 жылдар аралығында келісімшарт талаптарын бұзғаны үшін бағдарламадан шығару жағдайлары 180-ден 170 дерекке, жобадан рұқсатсыз шығу 173-тен 86-ға дейін азайды. Зәрде психоактивті заттардың болуы 273-тен 310 дерекке дейін өсті», — делінген EЗАҚ есебінде. Бұл сандар Қазақстандағы метадон бағдарламасының идеалды болмағанын және одан күткен нәтижені әрдайым көрсете бермейтінін растайды.
Сарапшылар, дәрігерлер мен полиция өкілдері Қазақстанда опиоидты нашақорлықты метадонмен емдеу тактикасымен бірнеше рет келіспейтіндіктерін білдірді. 2017 жылы Ішкі істер министрлігі жобаны толығымен жабуды талап етті. Қазақстан үкіметінің ұсынысы бойынша ЕЗАҚ салааралық жұмыс тобын құрып, сараптамалық бағалау жүргізді. 15 топ мүшесінің 11-і Қазақстандағы метадон бағдарламасы тиімді және оны жалғастыру керек деген пікірге келді. Келесі қорытындылар атап өтілді: пациенттердің 25%-ы дозаны біртіндеп төмендете отырып, бағдарламаны аяқтады, содан кейін метадоннан толығымен бас тартты; қатысушылардың арасында жұмыссыздар саны айтарлықтай қысқарды; Сауалнамаға қатысқан пациенттердің 96%-ы отбасылық қарым-қатынастары жақсарып келе жатқанын айтты, «барлығы дерлік заңмен „шын“ проблемалардың жоқтығын атап өтті».
Төрт келіспеушіліктің тұжырымдары «Ерекше пікірі» деген жеке құжатқа бөлінді. Онда сарапшылар Қазақстандағы пилоттық OАТ жобасын жарамсыз және пациенттердің денсаулығына зиянды деп санауды ұсынды, өйткені «дәрі-дәрмекті тағайындау емдеу емес, есірткіге тәуелділіктің тағы бір ауыр түрі — метадонды тудырады». Құжатқа «„Свободные люди“ қауымдастықты дамыту қоры» ҚҚ директоры Ольга Агапова, ҚР Ішкі істер министрлігі Есірткі қылмысына қарсы күрес департаменті ведомствоаралық үйлестіру және профилактика департаменті бастығының орынбасары Елена Ваганова, Мәжіліс депутаты Меруерт Қазбекова мен «Ұлттық медицина қауымдастығының» президенті Айжан Садықова қол қойды.
«Қазақстанда салық төлеушілер есебінен кең ауқымды метадон бағдарламасын енгізу есірткіні заңдастырудың бастамасы болады, сол арқылы елге орасан зор экономикалық залал келтіреді және азаматтарды қоғамнан аластатып, оларды заңсыздықтан айырады. Салауатты өмір салтына қайта оралу перспективасынан айыратын емделуге және әлеуметтік бейімделуге құқығы бар», — деп атап өтті сарапшылар.
Танымал мақалалар
Барлығын көруТеміржолмен жолаушылар тасымалы да, жүк тасымалы да бір жылда 2% өсті
Бір жылдан аз уақытта сектордағы компаниялардың табысы 1,5 триллион теңге 2023 жылдың қаңтар–қарашасында теміржолмен 18,2 млн жолаушы тасымалданды, бұл былтырғыдан Читать далее...
25 декабря 2023
6497
Әлемде жыл сайын 60 миллионнан астам жеңіл автокөлік шығарылады, ал көліктердің жалпы өндірісі 85 миллионнан асады
Көлік шығаратын зауыттар әр елдерде 4 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етіп, ІЖӨ-нің 10%-ын құрайды Толық 2022 жылдың қорытындысы бойынша, Читать далее...
17 января 2024
6272
Қай азық-түлік қатты қымбаттады?
2023 жылғы желтоқсанның соңында ҚР-да азық-түлік бір айда 0,9%, бір жылда 8,5% қымбаттады. Өңірлер бойынша ай сайынғы динамикада азық-түлік ең Читать далее...
23 января 2024
6260
Әлемдік туризм пандемиядан кейін қалпына келеді. Қазақстан шетелдік туристерді қалай көбірек тарта алады?
Дүниежүзілік туристік ұйым әлемдік туризм биыл пандемияға дейінгі деңгейге қайта оралады деп болжайды. Экономиканың басқа секторларына қарағанда локдаун мен геосаяси Читать далее...
15 марта 2024
6225
Балық шаруашылығы стартабы: ҚР-дағы мемлекеттік қолдаудың арқасында бизнестің балық өсіруге деген қызығушылығы күрт артты
Қазақстандағы аквашаруашылық қоры бірнеше жылда 3,4 есе өсті Қазақстанда балық шаруашылығында өндірістік көрсеткіштердің белсенді өсуі байқалады. ҚР СЖРА Ұлттық статистика Читать далее...
11 января 2024
6210
Бидай мен меслин экспорты тоннамен 21% өсті, бірақ ақшалай 3%-дан аз көбейді
2023 жылдың қаңтар–қарашасында Қазақстан 1,7 млрд АҚШ долларына 6,7 млн тонна бидай мен меслин экспорттады. Өсім физикалық түрде 20,6%, ақшалай Читать далее...
26 января 2024
6175
Қазақстанда бір жылда такси қызметі 9% қымбаттады
ТМД елдері арасында ҚР-да такси ең қымбат 2023 жылдың қаңтар–желтоқсанында Қазақстанда такси қызметін ұсынатын компаниялардың табысы бір жылда 17% өсіп, Читать далее...
19 января 2024
6173
Кондитерлік өнімдер 12%, тоқаш және басқа да нан өнімдері 14% қымбаттады
Кей өңірлерде баға айтарлықтай өсті Қазақстандықтар үшін тәттілер өте маңызды. ҚР халқы мереке күндері сауда жасағанда немен бетпе-бет келді? 2023 Читать далее...
12 января 2024
6152
Қазақстан ұнды қай елдерге көбірек экспорттайды?
Елде ұн өндірісі 1% артты 2023 жылғы қаңтар–қазанда ҚР-да дәнді дақылдардан және олардың майда тартылған қоспаларынан 2,7 млн тонна ұн Читать далее...
29 декабря 2023
6140
ҚР-дағы электр энергиясы өндірісінің 6%-ға жуығы жаңартылатын энергия көздеріне тиесілі. Бұл әлі өте аз, бірақ бұрынғыдан жақсырақ
Былтыр жыл соңында ҚР-да электр энергиясын өндіру саласындағы негізгі капиталға салынған инвестиция 451,4 млрд теңгеге жетті, бұл бір жыл бұрынғыдан Читать далее...
29 января 2024
6134
ҚР-да темекі сатылымы бір жылда 69% көбейді
2023 жылғы қаңтар–желтоқсанда темекі өнімдері өндірісі 2022 жылғы сәйкес кезеңдегі 287,9 млрд теңгемен салыстырғанда құндық мәнде 283 млрд теңгені құрады. Читать далее...
30 января 2024
6114
Қазы бір жылда 5%, жая 3% қымбаттады. Жылқы еті өндірісі азайды
Биыл ақпанның соңында жылқы еті бір жылда 4,3% қымбаттады. Атап айтқанда, қазы 4,8%, жая 2,5% қымбаттаған. Жылқы еті ең көп Читать далее...
12 марта 2024
6112
Қарауға болады, бірақ ұстауға болмайды: неге Қазақстанда шетелдік аңшылық туризмі көрсеткіші төмендеп жатыр?
Соңғы бірнеше жылда Қазақстандағы аңшылық өнеркәсібінде алғаш рет өндірістік көрсеткіштердің өсуі байқалды. 2022 жылы саладағы өнімдер мен қызметтердің нақты көлем Читать далее...
18 января 2024
6107
Ақпан айының соңына қарай Қазақстан дамудың жаңа моделіне техникалық түрде көшеді
Әлихан Смайылов үкіметі «Ескі Қазақстанның» төтенше жағдайлар қызметі миссиясын орындады, Олжас Бектенов үкіметі «Жаңа Қазақстанның» даму циклін іске қоспақ. Бұрынғы Читать далее...
13 февраля 2024
6096
ҚР-да көп тұтынылатын алкоголь түрлерінің өндірісі биыл азайды
Биыл қаңтарда алкогольдің ең танымал түрлерінің өндірісі төмендеді. Мәселен, коньяк өндірісі былтырғы қаңтармен салыстырғанда 47,1%, 749,9 мың литрге дейін, сыра Читать далее...
18 марта 2024
6083