Қазақстан – мұнайдың ірі экспорттаушысы, ал мұнай секторынан түсетін түсімдер ҚР Ұлттық қоры кірісінің басым бөлігін құрайды. Шикізат экспорты елге жыл сайын ондаған миллиард АҚШ долларын әкеледі, бұл ретте мұнай табысының бір бөлігі Ұлттық қор арқылы мемлекеттік шығыстарды және даму жобаларын қаржыландыруға бағытталады.

Соңғы жылдары Ұлттық қордан бөлінетін мақсатты трансферттер көлемі айтарлықтай өсті. Қаражат мектеп, жол, инженерлік желі құрылысына, сумен жабдықтауды және өзге де инфрақұрылымды дамытуға жұмсалып жатыр. 2025 жылы республикалық бюджетке бағытталған мақсатты трансферттердің көлемі 3,25 трлн теңгені құрады.

Бір жыл ішінде Ұлттық қордан барлығы 5,78 трлн теңге игерілді. Салыстырмалы түрде айтсақ: 2022 жылы бұл көрсеткіш 4,60 трлн теңге, 2023 жылы 4,07 трлн теңге, ал 2024 жылы 5,95 трлн теңге болған еді. Бұл ретте мақсатты трансферт көлемі 2022 жылғы 550 млрд теңгеден 2023 жылы 1,8 трлн теңгеге, 2024 жылы 3,6 трлн теңгеге дейін өсіп, 2025 жылдың қорытындысы бойынша 3,25 трлн теңгені құрады.

Республикалық бюджеттің Ұлттық қордан бөлінген мақсатты трансферт есебінен өтелген шығыстары толық орындалды деуге болады: бұл сома 3,23 трлн теңгені немесе көзделген көлемнің 99,5%-ын құрады. Оның ішінде 1,65 трлн теңге өңірлерге берілетін субвенцияларға бағытталды. Ал қалған 1,58 трлн теңге республикалық бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің (РББӘ) және жергілікті атқарушы органдардың (ЖАО) шығысын құрап, 98,9%-ға орындалды.

Субвенциялар өңірлерге толық көлемде аударылды. Үкімет есебінде осы мақсаттарға Ұлттық қордан 1,65 трлн теңгенің бөлінуі 2024 жылы экономикалық өсім қарқынының баяулауымен түсіндіріледі, бұл өз кезегінде республикалық бюджет кірісінің жоспардан кем түсуіне әкеп соқтырған еді.

Қалған 1,58 трлн теңге даму шығыстарына бағытталды. РББӘ арқылы 367,4 млрд теңге (орындалу үлесі — 95,8%), ЖАО арқылы 1,22 трлн теңге игерілді (орындалу үлесі — 99,9%). Осылайша, осы блоктағы қаражаттың басым бөлігі ЖАО еншісіне тиді.

Автомобиль жолдары мен көлік инфрақұрылымы ең ауқымды бағыт болды: оларға 552,7 млрд теңге бөлініп, орындалу шамамен 100%-ды құрады. Атап айтқанда, жол бағдарламаларының бірі шеңберінде Ұлттық қордан бөлінген мақсатты трансферт есебінен 98,7 млрд теңге көзделіп, оның 98,6 млрд теңгесі игерілді. Бұл қаражаттың бір бөлігі — 84,2 млрд теңге — «ҚазАвтоЖол» арқылы халықаралық және республикалық маңызы бар автомобиль жолдарын салуға әрі қайта жаңартуға жұмсалды.

Қаражат көлемі бойынша екінші бағыт — білім беру, денсаулық сақтау, спорт және әлеуметтік қорғаныс нысандарының құрылысы мен оларды қайта жаңарту. Бұл бағыттағы игерілу 457,4 млрд теңгені немесе көзделген шығыстың 99%-ын құрады.

Осы блоктағы ең ірі жоба — «Жайлы мектеп». 2025 жылы Ұлттық қордан бөлінген мақсатты трансферт есебінен жобаға 346,6 млрд теңге көзделіп, жергілікті атқарушы органдар 339,7 млрд теңгені немесе 98,2%-ын пайдаланды. Жоба жаңа оқушы орындарын ашуға, үш ауысымды оқытуды қысқартуға және мектеп инфрақұрылымының тапшылығын азайтуға бағытталды.

Ұлттық қор қаражаты денсаулық сақтау саласында да қолданылды. Республикалық деңгейдегі нысандарды салуға және қайта жаңартуға 5,9 млрд теңге немесе қарастырылған ақшаның 99,5%-ы жұмсалды. Қаржыландырылған нысандардың қатарында Үкімет есебінде Ұлттық ғылыми онкологиялық орталық атап өтілген.

Су ресурстары, суландыру және дренаж саласына 106,2 млрд теңге бөлініп, 100%-ға жуығы игерілді. Атап айтқанда, жоғарғы қабат су ресурстарының суын арттыруға 29,4 млрд теңге қарастырылып, жергілікті деңгейде 29,36 млрд теңге пайдаланылды. Қаражат гидротехникалық құрылыстарды, арналар мен су қоймаларын қайта жаңартуға бағытталды. Су шаруашылығы саласында атқарылған жұмыстардың нәтижелеріне Р-6 арнасының 15,1 шақырымын қайта жаңарту және Киров су қоймасындағы жұмыстарды аяқтау енді.

Тағы 92,7 млрд теңге газ тасымалдау жүйесін, жылу және электр энергетикасын дамытуға жұмсалды. Бұл бағыт бойынша 100%-ға жуық бюджет игерілді. Жекелеген бюджеттік бағдарламалар шеңберінде Ұлттық қор есебінен өңірлердегі газдандыру, жылумен жабдықтау және жылу энергетикасы жобалары қаржыландырылды.

Өңірлердің инженерлік, көлік және әлеуметтік инфрақұрылымына 101,4 млрд теңге бөлінді. Ең ірі жобалардың бірі «Ауыл — Ел бесігі» болды: тікелей Ұлттық қордан бөлінген мақсатты трансферт есебінен жергілікті деңгейде 47,1 млрд теңге немесе 96,7% пайдаланылды. Осы қаржыландыру шеңберінде 106 ауылдық елді мекенді қамтитын 126 жоба жүзеге асырылды: көлік инфрақұрылымының 21 нысаны, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығының 39 нысаны және 66 әлеуметтік нысан.

Тек Ұлттық қордан ғана емес, сонымен бірге республикалық бюджеттен қаржыландыруды ескерсек, 2025 жылы «Ауыл — Ел бесігі» бағдарламасына 73 млрд теңге бағытталды. Жыл ішінде бағдарлама бойынша 226 ауылда 255 жоба жүзеге асырылып, 150 әлеуметтік нысан мен 67 ТКШ нысаны салынды және қайта жаңартылды, сондай-ақ 180 шақырым жол мен 1 мыңға жуық шақырым инженерлік желілер жаңартылды.

Шағын және моноқалалардағы инвестициялық жобаларға Ұлттық қордан тағы 10,3 млрд теңге көзделді. Жергілікті деңгейде 10,27 млрд теңге немесе 99,7%-ы игерілді. Қаржыландырумен бес моноқала мен 13 шағын қаладағы 30 жоба қамтылып, олардың шеңберінде автомобиль жолдары мен инженерлік желілер жаңартылды.

Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығына 126,5 млрд теңге бөлінді. Қаражаттың басым бөлігі сумен жабдықтауды және су бұруды дамытуға жұмсалды. Қалаларда осы бағытқа 34,1 млрд теңге қарастырылып, нақты игерілгені 33,4 млрд теңгені құрады. Ауылдық елді мекендерде бөлінген 33,4 млрд теңгенің 32,3 млрд теңгесі пайдаланылды.

Ауылдық жерлерде қаржыландыру сумен жабдықтау және су бұру нысандарын салу және қайта жаңарту бойынша 82 жобаны қамтыды. Қалаларға келетін болсақ, қаражат, сонымен бірге, Астананың кәріз инфрақұрылымы нысандарына бағытталды. Сонымен қатар, Қызылорда қаласындағы қуаты тәулігіне 70 мың текше метрді құрайтын сарқынды суларды биологиялық тазарту станциясын жаңартуға және автоматтандыруға 720,4 млн теңге жұмсалды.

Ұлттық қордың қаражаты тек ірі ұлттық бағдарламалар үшін ғана емес, өзге де мақсаттарға пайдаланылды. Мәселен, 2025 жылы Қызылорда қаласындағы инженерлік желілер мен жол құрылысына 732,1 млн теңге бөлінді. Бұл мысал мұнай түсімдері есебінен қаржыландыру жергілікті инфрақұрылымдық жобаларды да қамтитынын көрсетеді.

Мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерін салуға және қайта жаңартуға тағы 50,9 млрд теңге жұмсалды — бұл қарастырылған қаражаттың шамамен 100%-ы. 2025 жылы қаржыландыру 14 жобаны қамтыды. Жұмыстар автомобиль өткізу пункттерін жаңғыртуға және олардың өткізу қабілетін арттыруға бағытталды.

«Бәйтерек» ғарыш зымыран кешенін құруға 60,9 млрд теңге жұмсалды — яғни көзделген көлемнің 100%-ына жуығы игерілді. Бір жыл ішінде қаражат жобалау-сметалық және жұмыс конструкторлық құжаттамасын әзірлеуге, кешен нысандарын қайта жаңартуға және жаңғыртуға бағытталды.

Қорғаныс, қоғамдық тәртіп және төтенше жағдайлардан қорғану нысандарын салуға және қайта жаңартуға 34,2 млрд теңге бөлінді. Орындалу деңгейі 73,3%-ды құрап, басқа ірі бағыттармен салыстырғанда айтарлықтай төмен болды. Сонымен бірге, жекелеген іс-шаралар толық орындалды: мәселен, төтенше жағдайлардан қорғау нысандарын салуға және қайта жаңартуға 7,7 млрд теңге жұмсалды.

Осылайша, 2025 жылғы Ұлттық қор шығыстарының құрылымы мұнай түсімдерінің тек өңірлік бюджеттерді қолдау үшін ғана жұмсалмайтынын көрсетеді. Мақсатты трансферттің қомақты бөлігі даму жобаларына бағытталды, бұл ретте осы қаражаттың негізгі үлесі өңірлер арқылы өтті. Бұл бір мезгілде жергілікті бюджеттердің орнықтылығын сақтауға әрі бүкіл ел бойынша ірі инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруды ары қарай жалғастыруға мүмкіндік берді.